ساعتهاى اول شب است تطبيق مىكند ، هم چنان كه بعضى از مفسرين نيز گفته‌اند . و يا تنها با نماز صبح و مغرب كه هر يك در يك طرف روز قرار دارند و نماز عشاء كه وقتش اوايل شب است منطبق مىشود چنان كه ديگران گفته‌اند و بعضى ديگر حرفهاى ديگرى زده‌اند . و ليكن از آنجايى كه بحث در اين مورد به فقه مربوط است ، و در بحث فقهى متبع ، بيانى است كه از پيغمبر و امامان اهل بيتش وارد شده باشد ، لذا آن را حواله مىدهيم به بحث روايتى آينده - ان شاء اللَّه تعالى . جمله * ( « إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ » ) * امر * ( « أَقِمِ الصَّلاةَ » ) * را تعليل نموده ، بيان مىكند كه نمازها حسناتى است كه در دلهاى مؤمنين وارد شده و آثار معصيت و تيرگيهايى كه دلهايشان از ناحيه سيئات كسب كرده از بين مىبرد ، و ما در اين باره بحثى راجع به « حبط » در جلد دوم اين كتاب ايراد نموديم . * ( « ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ » ) * - يعنى اينكه گفته شد كه حسنات سيئات را از بين مىبرد به خاطر اهميتى كه دارد و براى بندگانى كه به ياد خدا هستند مايه تذكر است . * ( « وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّه لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ » ) * پس از امر به نماز ، رسول خدا ( ص ) را دستور مىدهد به صبر كردن ، و در موارد ديگرى مانند : « وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ » « 1 » ميان صبر و نماز جمع كرده . و سر آن اين است كه هر كدام از اين دو ، در باب خودش مهمترين اركان هستند . آرى ، در ميان عبادات ، نماز مهمترين عبادت و در اخلاقيات صبر مهمترين خلق است ، هم چنان كه در باره نماز فرموده : « وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ » « 2 » و در باره صبر فرموده : « إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأُمُورِ » « 3 » . و اجتماع اين دو ، مهمترين وسيله اى است كه با آن مىتوان بر مصائب و ناملايمات فايق آمد ، چون صبر ، نفس را از قلق و اضطراب و فرارى شدن نگه مىدارد ، و نماز نفس را به سوى پروردگار توجه مىدهد و در نتيجه ناملايمات را از ياد آدمى مىبرد ، و ما بيان مفصل اين معنا را در جلد اول اين كتاب در تفسير آيه 45 سوره بقره گذرانديم . و از اينكه بطور مطلق امر به صبر كرده به دست مىآيد كه منظور از آن ، اعم از صبر بر عبادت و يا صبر بر معصيت و يا صبر در مصيبت است ، بلكه همه آنها را شامل مىشود و

--> ( 1 ) كمك بگيريد از صبر و نماز . سوره بقره ، آيه 45 . ( 2 ) البته ذكر خدا بزرگتر و برتر است . سوره عنكبوت ، آيه 45 . ( 3 ) همانا اين گذشت نشانه عزم راسخ و اراده ثابت در كارها است . سوره شورى ، آيه 43 .